Theresa Foks-Appelman, vaktherapeut - beeldend 

ISST Gecertificeerd  Sandplay Therapeut -Teaching Member, supervisor, docent, lezingen etc.

Contact en info

Wat is Sandplay therapie (Jungiaans methode D. Kalff)

© T.L.M. Foks-Appelman
Wat is Sandplay therapie (methode D. Kalff, gebaseerd op de Jungiaanse analytische theorie).


Het spelen met zand is voor praktisch ieder kind een bekende bezigheid. Zowel in de eigen achtertuin als in speeltuinen. Op de meeste scholen en kinderdagverblijven, maar ook in spelkamers van kinderpsychologen en speltherapeuten staan zandbakken in verschillende vormen en maten. Er is een op de Jungiaanse theorie gebaseerde methodische zandspeltherapie die in de Duits sprekende landen Sandspiel wordt genoemd en in het Engels Sandplay heet. In Nederland wordt ook de naam Sandplay gebruikt. Reeds in 1929 werd het spelen met zand en miniaturen gebruikt als diagnostisch materiaal (Lowenfeld). Over Sandplay therapie is en wordt wereldwijd gepubliceerd met casusbeschrijvingen, methodiek en theorie door therapeuten met verschillende achtergronden.

Geschiedenis
Sandplay therapie is in Zwitserland ontwikkeld door Mevrouw Dora Kalff (1904-1990) die als kindertherapeute samenwerkte met C.G. Jung in Zürich. Zij ging in 1956 ging naar Engeland en maakte kennis met de test “World Technique” van Margareth Lowenfeld. Hierbij werd al gebruik gemaakt van zand en miniaturen als diagnostisch materiaal. Dora Kalff ging terug naar Zwitserland waar zij ontdekte dat de fasen in een therapieproces overeenkomsten vertoonde met de ontwikkelings-psychologische theorie van Erich Neumann, arts, filosoof en analyticus.
Haar boek “Sandspiel, Seine heilende Wirkung auf die Psyche” (1972) werd in het Engels vertaald. Mevrouw Kalff studeerde ook in Japan waar Sandplay in hoge mate paste in de filosofische denkwereld van het moderne Zen-boeddhisme waar men zwijgt en afwacht wat het innerlijk te zeggen heeft. In 1986 werd de ISST opgericht ( International Society for Sandplay Therapie) en in vele landen ontstonden nationale verenigingen. In Nederland bestaat de Nederlandse Vereniging voor Sandplay Therapie (NVST).

Analytische theorie
Hoewel C.G. Jung zelf geen specifieke theorie ontwikkelde over spel-therapie voor volwassenen of voor kinderen schrijft hij wel over het belang van de werking van spelen-als-een-kind op de psyche van de mens. In zijn memoires “Erinnerungen, Träume, Gedanken” (1961) schrijft hij over een periode in zijn leven waarin hij in zich depressief voelde. Al spelend met steentjes aan het water, bouwde hij huizen en kastelen, torens en zelfs een heel dorp. Iedere middag ging hij naar de oever van het meer en speelde in het zand en bedacht nog dat de mensen wel zouden denken dat hij “kinds” ging worden. Maar hij beschrijft ook hoe zijn gedachten weer helder werden en hoe hij de creatieve krachten weer herinnerde die hij als spelend kind had gevoeld. Een van de grondgedachten van de Jungiaanse analytische theorie is het bestaan van het Zelf, een innerlijke, gezonde dynamiek die in ieder mens aanwezig is en die ervoor zorgt dat groei en ontwikkeling mogelijk is. Dit proces van ontwikkeling dat ook wel bewustwording of individuatie wordt genoemd is in alle tijden en alle culturen op symbolische wijze uitgedrukt in wat wij nu “Kunst” zouden noemen: beeldhouwen, tekenen, schilderen, muziek, dans, toneel, rituelen en verhalen vertellen.

Individuatieproces in Sandplay
Bij aanvang van de therapie, als het kind/de cliënt nog moet wennen aan het spelen in de zandbak en de miniaturen komen vaak eerst nog realistische scènes in beeld, voorvallen en gevoelens uit het dagelijkse leven. Daarna, als het ware met meer vertrouwen en verdiept in het spel, worden diepere lagen van de psyche aangeboord die wij in onderstaande fasen herkennen. Het is niet altijd zo dat een sandplay proces in al deze fasen wordt doorlopen. Maar meestal kunnen de fasen wel herkend worden. 

Fase 1: Het dierlijke-vegetatieve stadium.
Dit is het stadium van natuurlijke groei van de menselijke ontwikkeling die evolutionair ontstaan is uit de planten- en dierenwereld. Problemen uit deze fase van symbiose, afhankelijkheid en behoefte aan veiligheid en geborgenheid hebben een belangrijke invloed op basisgevoelens van veiligheid en geborgenheid van het kind en later de volwassene. Op symbolische wijze kunnen planten en dieren daarvan een uitdrukking geven.

Fase 2: Het vecht-stadium.
Dit verbeeldt het stadium van het weggaan en terugkomen van de moeder, maar ook het kind zelf. Het beleven van gevoelens van angst en verlies. Het ervaren van geboden en verboden. Er verschijnen demonen, spoken en “donkere” figuren die gevoelens van voorstellingen van innerlijke angsten van het kind verbeelden. Zij laten de strijd zien tussen het goede en het kwade Het kind ontdekt figuren die hem kunnen helpen. Deze figuren zijn in feite de sterke kanten van de persoonlijkheid van het kind. (figuur 2)

Fase 3. Het ontstaan van het Zelf.
In Jungiaanse termen wordt het Zelf genoemd, als datgene wat de mens uniek en persoonlijk maakt. Het bewust worden van een innerlijke kern, werd van oudsher al uitgedrukt in de vorm van een mandala. Kinderen ontdekken de cirkel en tekenen dit en het kan spelen of zitten in een kring. Op dit moment is het kind in staat zijn persoonlijkheid te gaan ontwikkelen. Deze ontwikkeling, ook wel individuatieproces genoemd gaat in principe een leven lang door.

Fase 4: De aanpassing aan het collectief.
Voor een kind in ontwikkeling betekent het dat het op intellectueel en sociaal gebied de regels van het spel en aanpassing aan de groepsnorm leert kennen en kan aanvaarden. We zien dan zandbeelden waarin mensen samen wonen en met elkaar samenwerken.

In een therapeutisch Sandplay proces kunnen bovengenoemde fasen herkend worden in scènes die in de zandbak worden uitgebeeld. Het is niet zo dat er als het ware een serie “zandbeelden” achter elkaar ontstaan die als een boek gelezen kunnen worden. Ieder kind en ieder mens dat zich uitbeeldt vindt een eigen persoonlijk beeld. Doch het is de taak en de kunde van de therapeut om de symbolische en archetypische betekenis van de fasen en de beelden te herkennen en te begrijpen. De opleiding tot Sandplay therapeut, methode Dora Kalff bestaat uit: 1. een persoonlijk Sandplay proces; 2. theoretische studie en symboolstudie; 3. supervisie en intervisie . De studie wordt afgesloten na een positieve beoordeling van een casusverslag.

Literatuur

Bradway Kay and Barbara Mc Coard (1997) Sandplay - Silent Workshop of the Psyche, Routledge . New York
Amman, Ruth (1987) Heilige Bilder der Seele. Das Sandspiel, der Schöpferische Weg der Persönlichkeitentwicklung. Kösel Verlag. München.
Foks-Appelman, Theresa (2004) Kinderen geven tekens. De betekenis van kindertekeningen en kinderspel vanuit het perspectief van de analytische psychologie. Eburon Delft.
Jung C.G.. (1993) De mens en zijn symbolen, Lemniscaat Rotterdam
Gonthard von, Alexander (2007) Theorie und Praxis der Sandspieltherapie. Ein Handbuch aus kinderpsychiatrischer und analytischer Sicht. Verlag W. Kohlhammer.
Kalff, Dora (1980, Sandplay, psychotherapeutic approch to the psyche. Sigo Press, Boston. Neumann, Erich (1993) The Origins and History of Consciousness, Princeton University Press. Weinrib, Estelle L. (1983) Images of the Self. The Sandplay Therapy Process. Sigo Press, Boston 

Journal of Sandplay Therapy P.O. Box 4847 Walnut Creek CA 94596 U.S.A.


info  Nederlandse Vereniging voor Sandplay Therapie NVST